Haberler » Taner Erginel (Emekli Yüksek Mahkeme Başkanı) - "KKTC'de Uygulanan Seçim Sistemi"
KKTC Seçim Sisteminin Eleştirisi
Taner Erginel
Emekli Yüksek Mahkeme Başkanı


KKTC de uygulanan seçim sistemi


7 Ocak 2018 de gerçekleşecek milletvekili genel seçimleri için siyasi partiler yoğun bir yarış içine girdiler. Adaylar geçmişte yaşanansorunları anlatmakta ve kendilerine veya partilerine oy verilmesi halinde bu sorunların tekrarlanmayacağını söyleyerek parlak bir gelecek vadetmektedirler.

Anlatılan  sorunlara göz attığımız zaman genellikle devlet yönetiminin düzensizliğinden, bozuk bürokrasiden ve ülkemize yararlı yasaların yapılamamasından şikayet edildiğini görürüz. Bunların yanı sıra yurt dışında yaşayan kardeşlerimize oy verme hakkı tanınmamasının yarattığı adaletsizliğe dikkat çekilmektedir. Yapılan şikayetlerin tümünü sıralamaya gerek yok. Önemli olan bu şikayetler yapılırken sorunların nasıl giderileceği konusunda tutarlı bir öneri yapılamamasıdır.

Şikayet konusu sorunlar yeni değildir. Araştırdığımız zaman, bu sorunlarınKKTC de  eskiden beri mevcut olduğunuve gittikçe arttığını  görürüz. Yıllarca bu sorunlardan şikayet edilmiş,buna rağmen çözüm bulunamamıştır. Şikayetleri tekrarlamakla  sorunların kendiliğinden sona ermeyeceğini tahmin etmek zor değildir. Acaba bu sorunları ortadan kaldırmak için nasıl bir yöntem izlemek  gerekir?

Birçok kişi seçimlerde seçmenin daha dikkatli olup daha bilinçli bir seçim yapmasıyla sorunların çözülebileceği kanısındadır. Buna karşı mevcut seçim sisteminin devam etmesi halinde ne kadar dikkat edilirse edilsinbir gelişme olmayacağı, sorunların aynen devam edeceğihatta artacağı görüşü  öne sürülmektedir.

Birçok akademisyen ve araştırmacı bir ülkede yaşanan sosyal ve siyasal sorunlarla seçim sistemi arasında sıkı bir bağ olduğu kanısındadır. Bu nedenle sorunları çözmek için öncelikle seçim sisteminin tanınması ve özelliklerinin öğrenilmesi gerekmektedir.Bu görüş ışığında KKTC de uygulanmakta olanseçim sistemini incelemeye çalışalım.

Dünyada uygulanan seçim sistemleri “Nispi” ve “Çoğunluk”olmak üzere  ikiye ayrılır. Çoğunluk sisteminin uygulandığı  ülkelerde genellikle iki parti kalır.  Bu partilerden bazen biri  bazen diğeri iktidara gelerek ülkeyi yönetir. Çoğunluk sisteminin küçük partilere fırsat vermediği,, bu nedenle yeterince demokratik olmadığı iddia edilir.  Buna karşılık Nispi seçim sistemi daha demokratiktir. Ancakbu sistemin uygulandığı ülkelerde siyasi partiler sürekli çoğalmakta, sayısız parti oluşmakta ve koalisyonlardan ülkeyi yönetmek imkansız hale gelmektedir.Bu nedenle Nispi seçim sisteminde partilerin sürekli artmasını önlemek  içinformüller üretilmiştir. D'Hondt seçimsistemi bu formüllerden biridir.



Belçikalı hukukçu ve matematikçi Victor D'Hondt tarafından 1878' yılında  tasarlanmış olan bu yöntemde partilerin aldığı oylar farklı bir şekilde sayılmakta ve  fazla oy alan partiler avantajlı olmaktadır.Ancak bu da yeterli olmayınca Meclise girebilmek için baraj düşünülmüş ve “Barajlı D'Hondt Sistemi” oluşturulmuştur.

D'Hondt Sisteminin demokratik olduğu, ancak uygulandığı ülkelerde başka sorunlara  neden olduğu görülmüştür. Bu sistemin uygulandığı ülkelerde demokrasininzamanla  kaosa dönüştüğüiddia edilmektedir. O zaman sormamız gerekiyor. Bizdeki sorunlar demokrasinin kaosa dönüşmesinin ortaya çıkardığı sorunlar olamaz mı?


“Barajlı D'Hondt”Sisteminin özellikleri

KKTC seçim sistemi “Barajlı D'Hondt” sistemidir.  Bu sistem Türkiye örnek alınarak 1976 da Seçim ve Halkoylaması Yasası ile ülkemize gelmiştir.    “D'Hondt” sisteminin gereği olarak  seçmenler iyi ve güvendikleri bir kişiyi değil bir partiyi, daha doğrusu bir ideolojiyi seçmeye yönlendirilmektedirler. Bir ülkede genellikle 5 veya 6 parti kalmaktadır. Zamanla halkın başarısız ideolojiden uzaklaşıp başarılı ideolojiye oy vereceği, sürekli değişiklik olacağı   ve böylece ideolojilerde gelişme olacağı düşünülmüştür.

Teorik olarak bu görüş doğru görünse bile sistem  pratikte başka sorunlar ortaya çıkarmaktadır.  Zamanla her partide kemikleşen üyeler  oluşmakta ve devleti iktidara gelen partinin bürokratları yönetmektedir.  Onlar da partilerine oy veren kişileri memnun etme ve gelecek seçimde oy verecek olanların işlerini yapma çabası içine girmektedirler. Böylece iktidardaki partiye oy verenlerin işlerini yapan bir bürokrasi oluşmaktadır. Üst kademe yöneticilerinin üçlü kararnameyle atanma olanağı ile“ D.Hondt” sistemi bir araya gelince KKTC’de şikâyet ettiğimiz sorunların  ortaya çıkması kaçınılmaz olmaktadır.

Bu sistemin başka tuhaflıkları daha vardır. Seçimlerde aday olan bir kişi düşünün. Partisinin, aldığı oy oranına göre belli sayıda milletvekili çıkarma olasılığı vardır. Şu halde aday bir taraftan partisine oy verdirmeye çalışırken diğer taraftan, tercih ve karmalarda   arkadaşlarına oy verdirmemeye ve listede üste çıkmaya çalışacaktır. Kişisel menfaati doğal olarak böyle hareket etmesini gerektirecektir.. Dolayısıylabu sistemde adaylar arkadaşlarının kuyusunu kazmaya yönlendirilmektedir. Bu nedenle siyasi partilerde klikleşmeler ve hizipleşmeler olmakta sistemadayları dürüstlükten uzaklaştırmaktadır.

Seçim sistemi değişmeden ülkenin sorunlarını ortadan kaldırmak kolay değildir. Örneğin KKTC de bir partiye vurulan her mühür 50 oy sayılır. Partinin otuz millet vekili çıkarıp iktidara geldiğini varsayalım. Millet vekiliolamayan diğer 20 adayın durumu ne olacaktır? Kazananların kazanmasında kaybedenlere verilen oyların da katkısı vardır. Onlar da pastadan pay isteyeceklerdir. Müdür, müsteşar olmak isteyecekler veya başka bir şekilde ödüllendirilmeyi talep edeceklerdir. Kaybedenlerin isteklerine partinin karşı gelmesi kolay olmayacaktır. Çünkü bunu yaptığı takdirde parti gelecek seçimde  kazanma şansını yitirecektir.  Böylece bozuk bürokrasi sorunu devam edecek ve şikayet ettiğimiz sorunların ortadan kalkması mümkün olmayacaktır.



Seçim sistemini değiştirmek için öneriler

KKTCde seçim sisteminin  sistemin yarattığı sorunlar geçmişte başlamış ve bu sorunları çözmek için öneriler yapılmaya başlamıştır. Bazı hukukçu arkadaşlar seçimlerin daha demokratik olması için öneriler yapmaya başlamışlardı. Seçimlerde oy vermeyi kolaylaştırma, seçmenin iradesini  doğru bir şekilde ortaya çıkarma ve oyların yanmasını önleme amacıyla görüşler öne sürdüler. Yüksek Seçim Kurulu bu görüşleri dikkate alıyordu. Daha da ileri giderek dünyanın en şeffaf ve en adil seçim sistemini oluşturmak için içtihat oluşturmaya gayret etti. Bu konuyu KKTC Barosunun yayınladığı “Kusursuz Yargı Oluşturma Çabaları” başlıklı kitabımda anlatmaya çalıştım.Bir taraftan D'Hondt Sistemi ni tartışırken diğer taraftan da sistemin kusurlarını azaltacak yani vatandaşa bir  partiyi değil tanıdığı ve güvendiği kişiyi seçme olanağı verecek görüşleri  desteklemeye çalıştık.

KKTC  seçim yasasında   “D'Hondt”sisteminin kusurunu bir ölçüde azaltmak ve seçmene adaylardan beğendiği kişiyibir ölçüde tercih etme  fırsatı vermek için “karma ve tercih” olanağı bulunmaktadır.  Bu olanağın kolaylaştırılması, “karma ve tercih” oylarının yanmasının önlenmesi halinde sistemde  olumlubir gelişme olacaktı. Bu nedenle Yüksek Seçim Kurulu Başkanı  olduğum 2002 -2006 arası gerçekleşen seçimlerde amacımızın halkın iradesini  in iyi şekilde  ortaya çıkarmak ve tek oyun bile yanmasını önlemek olduğunu açıklamıştık. Maalesef tam ters yönde bir gelişme olmuştur. 2016 yılında kabul edilen yasa değişikliği ile çarşaf liste sistemi kabul edilmiş, böylece  “karma ve tercih”  zorlaştırılarak seçmenler mühür vurmaya, yaniparti seçmeye yönlendirilmiştir. Bu durumda birçok oy yanacak ve halkın iradesi tam olarak ortaya çıkamayacaktır.Bu gelişme sistemin sorunlarının devam edeceğini ve  artacağını göstermektedir.


İyi bir seçim sistemi nasıl bulunabilir?

“D.Hondt” sistemine karşı  daha sorunsuz bir  seçim sistemi bulunamaz mı?  Bu konuda bir karar vermeden önce Ulu Önder Atatürk’ünTürkiye’nin  sorunlarını çözmek için izlediği yönteme değinmek istiyorum. Atatürk hukuk, eğitim, şehircilik, harf ve bunun gibi birçok konuda önce dünyada en başarılı olmuş ülkeyi saptar, bu ülkenin  en üstün  ilim adamlarının  görüşlerini elde ederdi. Daha sonra Türkiye’de o konuyu en iyi bilenlerin görüşleriyle karşılaştırıp bir sonuca varırdı. Böylece,  dünyada mevcut en iyi uygulamayı saptayanve ondan daha iyisini yapmaya çalışan bir yöntem izlerdi. Maalesef ülkemizde dünyayı tarama, en iyisini saptama ve ondan daha iyisini yapmaya çalışma gibi bir yöntem yok. Atatürk yöntemini  izleyerek dünyadaki seçim sistemleri konusunda bilgi edinmemiz ve en başarılı olanı saptamamız doğru adım olamaz mı?

Dünyayı taradığımız zaman ilk bakışta karşımıza “Dar bölge çoğunluk sistemi”çıkar.  İngiltere’de yıllarca uygulanmış bu sistemin sorunlarını öğrenmeye çalıştığımız zaman halkın fazla şikayetçi olmadığını görürüz. Türkiye’nin düşünürlerinin de bu sistemden övgüyle söz ettiklerine tanık oluruz.

“Dar bölge çoğunluk sistemi” uygulandığı zaman  KKTC de nasıl bir durum olacağını düşünelim.KKTC, 50 seçim bölgesine ayrılacak ve her bölgede seçmen en güvendiği kişiyi seçerek Meclise gönderecektir.Kişiye oy verirken partisini de dikkate alacaktır. Böylece sadece partiye değil hem partiye hem de bireye önem veren bir seçim sistemi oluşmuş olacaktır. Bu durumda parti bürokratlarının etkisi otomatik olarak azalacaktır. Bölge halkı seçtiği kişiyi tanıyacak ve ona nasıl bir yasa istediğini anlatabilecektir. Seçilenler seçmenlerin işini yapan veya onlara çıkar sağlayan bir konumda  değil, ülkenin ihtiyaç duyduğu yasaları yapan bir konumda olacaklardır.

Böyle bir değişikliğin yanı sıra  partiye hizmet etmeye değil, liyakate göre memur atama ilkesi de benimsenirse, yani3’lü kararname ile üst kademe yöneticisi atamaktan ve müşavir ordusu yaratmaktan vazgeçilirse, KKTC’de değişik bir yaşam başlayacaktır. Bu durumda KKTC’de gördüğümüz sorunların süratle ortadan kalkmaya başlayacağını söyleyebiliriz.


Dış ülkelerde yaşayan KKTC vatandaşlarının oy verme hakkı

Şikâyet konusu olandiğer bir konu dış ülkelerde yaşayan kardeşlerimizin oy verme hakkı olmamasıdır. Kanımca bu sorun da seçim sistemi ile bağlantılıdır. D.Hondt sistemi siyasi partilerde kemikleşme  oluşturmakta ve parti bürokratlarını önemli bir konuma getirmektedir. Onlar da  dış ülkelerden gelecek oylarınhangi tarafı destekleyeceğinden emin olmadıkları için dış oylara sıcak bakmamaktadırlar.

Basit bir yasa değişikliği ile İngiltere, Avustralya ve Türkiye’de yaşayan KKTC vatandaşlarına oy verme hakkı tanınabileceği halde maalesef bu olanak bir türlü gerçekleşmiyor. Bunun yerine onlargerçekleşmesi  çok zor olan, aday olma hakkı talep etmeye yönlendirilmektedirler.

Yasalarımızda dış ülkelerde yaşayanların oy verme ile aday olma hakları çok farklı düzenlenmiştir. Oy verme hakkı yasalarda düzenlenmiştir ve yasayı değiştirmek çok kolaydır. Dış ülkelerde yaşayanların milletvekili seçimlerinde  aday olma konusu ise Anayasa’da düzenlenmiştir. Buna göre bir kimsenin aday olabilmesi için KKTC deen az üç yıl  ikamet etmesi gerekir. Dış ülkelerde yaşayan, KKTC de 3 yıldan az yaşamış  kişilerin aday olabilmesi için Anayasa değişikliği gerekir.  KKTC’de en zor olan şeyise,Anayasa’da değişiklik yapmaktır. Dış ülkelerde İngiltere, Türkiye ve Avustralya’da  olan Kıbrıs dernekleri daha fazla isteyelim ne kadar alırsak kârdır düşüncesi içinde aday olmayı ön plana çıkarmakta, böylece konuya sıcak bakmayan siyasiler talebi ret etmek için bir mazeret bulmaktadırlar.


Başkanlık Sistemine geçme sorunları çözecek mi?

Ülkemizdeki sorunları gören bazı düşünürler Seçim Sisteminin değil, Hükümet Şeklinin değişmesiyle yani Parlamenter sistemden Başkanlık sistemine geçmekle sorunların çözülebileceğini öne sürmektedirler. Bu da hatalı bir görüş olabilir. Çünkü seçim sisteminde değişiklik yapmadan sadece Hükümet şeklinde değişiklik yapıldığı zaman sorunlar devam  edebilir ve bu da büyük hayal kırıklıklarına  neden olabilir.  Bilimsel araştırmalar  sosyalve siyasal yapıyı Hükümet Şeklinden çok  Seçim Sisteminin etkilediğini göstermiştir.

Bu gerçekler ışığında dünyada başarı ile uygulanmış Seçim Sistemleri ve Hükümet Şekilleri ile ilgili seminerler ve konferanslar düzenleyip bilgimizi artırmamız ve KKTC yi dünyanın en iyi seçim sistemine kavuşturmaya çalışmamız  gerekmiyor mu?





11.01.2018
Kıbrıs Türk Kültür Derneği
Halk Sokak No:17/2 06420-Yenişehir/ANKARA-TÜRKİYE
Tüm Hakları Saklıdır © 2014 Powered by .NET