TARİHÇE

Kıbrıs Adası’nın 1878 yılında İngiltere tarafından geçici olarak “kiralanmasının” ardından Kıbrıslı Türklerin adadaki örgütlü mücadeleleri hız kazanmaya başladı. Birinci Dünya Savaşı öncesinde toplanan Milli Kongre ve savaş arifesinde Dr. Behiç Bey, Dr. Esat Bey ve Hasan Karabardak gibi isimlerin öncülüğünde yürütülen teşkilatlanma faaliyetleri, başta Kıbrıslı Rumlar olmak üzere İngiliz yönetimini de endişelendiriyordu. Kıbrıslı Türkler, bu faaliyetlerini İkinci Dünya Savaşı sonrasında da sürdürdüler. Özellikle Yunanistan destekli EOKA terör örgütünün 1 Nisan 1955'ten itibaren adayı kan gölüne çevirmesiyle Kıbrıslı Türklerin can, mal ve namuslarını korumaya yönelik girişimleri de arttı. Bu girişimlerin nihai sonucu, bugün Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin yasal ve meşru Silahlı Kuvvetleri olan Güvenlik Kuvvetleri Komutanlığının da çekirdeğini oluşturan Türk Mukavemet Teşkilatı'nın (TMT) kurulması oldu.
Adada yaşayan Kıbrıslı Türklerin, Rumların kendilerine yönelik can, mal ve namuslarına karşı girişimlerine karşı kurdukları organizasyonların yanı sıra, çeşitli zamanlarda ve sebeplerle adadan ayrılmış Kıbrıslı Türklerin oluşturdukları dernek ve cemiyetler de mevcuttu. Özellikle İkinci Dünya Savaşı sonrasında hareketlenen Kıbrıs Türk siyasi hayatı ve örgütlenme girişimlerine paralel olarak, Türkiye’de yaşayan Kıbrıslı Türkler de haklarını korumak, bir araya gelmek ve güç oluşturmak amacıyla çeşitli organizasyonlar kurmaya başladılar. Bu çalışma, Kıbrıslı Türklerin Kıbrıs dışında kurdukları bütün kurumları ele almakla birlikte, ağırlıklı olarak bugün Kıbrıslı Türkleri Türkiye’de temsil eden tek dernek konumundaki Kıbrıs Türk Kültür Derneği üzerinde duracaktır.

KIBRIS OKULLARINDAN YETİŞENLER CEMİYETİ

Kıbrıslı Türkler tarafından ada dışında oluşturulan organizasyonlardan biri de Kıbrıs Okullarından Yetişenler Cemiyeti’dir. Ancak bu cemiyetten önce, 1932 yılında Kıbrıs Türk Talebe Birliği kurulmuştur. Birliğin kurucuları arasında Orman Mühendisi Mahmut Turgut, Dr. Doğan Münir Başar, Enver Salim, Orman Mühendisi Turgut Albay, Albay Şükrü, Eczacı Şevket, emekli İstanbul Vali Muavini Avukat Şevket Yurdakul, Ekrem Şölen, Orman Mühendisi Celal Sılay, Fevzi Ali Rıza, Diş Hekimi Fikri Cin, Hâkim Ali Vahit, Eczacı Fevzi Cin, Hasan Ali Rıza, Nusret Sadık, Lahey Basın Müşaviri M. Ali Pamir, Veteriner Arif, Diş Hekimi Ali Nihat, Topçu Albay Reşat, Veteriner Refik ve Veteriner Yavuz gibi isimler bulunmaktaydı.
Bu geleneğin devamı olarak 16 Şubat 1946 tarihinde bir araya gelen Kıbrıs okullarından yetişen “arkadaşlar” bu cemiyeti kurdular. Derneğin kuruluşunu Osman Örek şu sözlerle ifade eder:
“…Savaş bittikten sonra Türkiye yolu açıldı ve ben yüksek tahsil için Türkiye’ye gittim. O zaman 3-4 yıllık lise mezunları biriktiği için Türkiye’ye toplu halde bir gidiş olmuştu. Türkiye’ye gittiğimizde, savaş yıllarının yarattığı kopukluk nedeniyle, orada Kıbrıs sorununun ve Kıbrıs’ın durumunun bilinmediğini, hiç kimsenin de Kıbrıs ile ilgilenmediğini gördük. Bu boşluğu doldurabilmek, Türkiye’de Kıbrıs’ı tanıtmak için bir örgütlenme faaliyetine giriştik. Amaç, Kıbrıs’ı tanıtmak ve Kıbrıs sorununun ne olduğunu Türkiye kamuoyuna ve hükümetine benimsetmekti. O zaman Türkiye tek partili sistem içindeydi ve Dernekler Yasası, mahalli esaslara göre bir dernek kurulmasına müsaade etmiyordu. Bu nedenle, Kıbrıs Okullarından Yetişenler Cemiyeti’ni kurduk (Şubat 1946). Bizden bir kuşak önce Türkiye’ye gelmiş olan arkadaşları da ziyaret ederek onlardan da yardım ve destek aldık. Tegi Bey, Manizade gibi isimlerden...”
Kurucu üye olarak bir araya gelen Kıbrıslı gençler, cemiyetin amaçlarını ise şu şekilde belirlemişlerdi:
Üyeler arasında karşılıklı tanışma ve dayanışma kurmak.
Milli kültür seviyesini yükseltmeye çalışmak.
Bu amacı gerçekleştirmek için uygulamalı, ekonomik ve eğitsel konularda konferanslar ve temsiller tertip etmek.
Tahsil için anayurda gelecek yurttaşlara yol göstermek, yurt temin etmek ve karşılaşacakları zorlukları önlemek için Milli Eğitim Bakanlığı ve diğer makamlar nezdinde gerekli girişimlerde bulunmak.
Kıbrıs Türk okulları öğrencilerinin medeni ve kültürel seviyesini sağlamak maksadıyla Kıbrıs eğitim programını Milli Eğitim Bakanlığı programlarına uyumlu hale getirmek için faaliyette bulunmak.
Yükseköğrenimini çok iyi dereceyle bitirmiş, zekâ ve ahlakıyla öne çıkmış olanlara, cemiyetin mali durumu elverdiği takdirde, yurt dışında eğitimlerini tamamlayıncaya kadar, sınıfta kalmamak şartıyla imkânlar ölçüsünde maddi yardımda bulunmak.
Bütün bu amaçlara hizmet edecek aylık bir dergiyi düzenli olarak yayımlamak.
Cemiyetin kuruluş aşamasında aldığı bir diğer önemli karar ise “Cemiyetin din ve siyasetle ilgisi yoktur” hükmüydü. Bu karar, daha sonra 29 Kasım 1948’de Ankara’da kurulacak olan Kıbrıs Türk Kültür Birliği ve 11 Aralık 1948’de yine Ankara’da tesis edilecek olan Kıbrıs Türk Kültür Derneği için de geçerli olacaktı. Kısa bir süre sonra Kıbrıs Türk Kültür Derneği’ne dâhil olarak kendini fesheden Kıbrıs Türk Kültür Birliği de bu ilkeye bağlı kalmıştır. Bugün de Ankara merkezli olmak üzere İstanbul, İzmir, Antalya ve Mersin şubeleriyle faaliyet gösteren Kıbrıs Türk Kültür Derneği, din ve siyaset dışı bir politika izleyerek sosyal ve kültürel çalışmalarına devam etmektedir.
Zaman zaman bazı kişilerin derneğin adını kullanarak kendilerine siyasi ve ekonomik çıkar sağlama girişimleri olsa da dernek, Kıbrıs Türk halkının varoluş mücadelesinde önemli bir misyon üstlenmiştir. Özellikle Kıbrıs Adası’nda EOKA faaliyetlerinin yavaş yavaş kendini gösterdiği bir dönemde, Türk Mukavemet Teşkilatı’nın Türkiye bağlantılı girişimleri hep Kıbrıs Türk Kültür Derneği’nin desteğiyle hayata geçirilmiştir.
Kıbrıs Okullarından Yetişenler Cemiyeti’nin genel merkezi İstanbul’daydı ve kuruluş döneminde başka bir yerde şubesi bulunmuyordu. Cemiyetin kurucu üyeleri Doç. Dr. Necdet Sezer, Avukat Celal Adal, Tüccar Sait Dormen, Eczacı Fevzi Cin, Avukat Necmettin Gültekin, Avukat Kemal İren, Doç. Dr. Derviş Manizade, Profesör Hilmi İleri ve Dr. Orhan Birman’dı. Sekiz kişiden oluşan idare heyetinde yer almayan tek kurucu üye Dr. Orhan Birman oldu. Cemiyet, kuruluşunu tamamladıktan sonra üç tür üye kabulüne başladı:
Asli Üye: Kıbrıs okullarında okumuş, on sekiz yaşını geçmiş, medeni haklara sahip ve herhangi bir suçtan mahkûmiyeti bulunmayanlar.
Fahri Üye: Kıbrıs okullarından mezun olmayan ancak "yüksek mevki işgal eden", cemiyete manevi destek sağlayacak kişiler, Kıbrıs okullarında öğretmenlik yapmış olanlar veya iki üye tarafından tavsiye edilenler.
Hami Üye: Devlet ve hükümet başkanları, milletvekilleri ve derneğe maddi yardımda bulunan kimseler.
Cemiyetin ilk kurulduğu dönemde yıllık üyelik aidatı 120 lirayı geçmeyecek şekilde planlanmıştı. Derneğin 16 Şubat 1947 tarihli toplantısında idare heyetine Sırrı Dökünter, Hasan Ünkan, Ziver Uras, Hilmi İleri, Derviş Manizade, H. Nevzat Karagil, Celal Adal ve Selahaddin Balcıoğlu seçildi.

KIBRIS TÜRK KÜLTÜR DERNEĞİ’NİN KURULUŞ AŞAMASI

Kıbrıs Türk Kültür Derneği’nin kurucu üyeleri Başbakanlık Umumi Murakabe Heyeti Mütehassısı Mehmet Ali Pamir, Müteahhit Semih Atayurd, Bayındırlık Bakanlığı mütercimi Kemal Oram, İstatistik Genel Müdürlüğü Dış Ticaret İstatistikleri Müdürü Nefi Korürek, Kızılay Genel Merkezi Neşriyat Servisi Şefi Halil Fikret Alasya ve veteriner Nafiz Erus’tan oluşmaktaydı. Kıbrıs Okullarından Yetişenler Cemiyeti sonrasında kurulan ikinci büyük dernek olan Kıbrıs Türk Kültür Derneği’nin kuruluşu, ilk olarak “Müteşebbis Heyet” imzasıyla 11 Aralık 1948 tarihli bir kamuoyu açıklamasıyla duyuruldu:
“Aziz hemşehri,
Uzun çalışmalardan sonra hazırladığımız ana nizamname 11 Aralık 1948 tarihinde Ankara Valiliğine verilmiş ve İstanbul’daki cemiyet ile el ele vererek çalışmak üzere Kıbrıs Türk Kültür Derneği adlı cemiyetimiz resmen teşekkül etmiştir. Aşağıda yazılı gündemdeki konuları müzakere etmek ve seçimlerimizi yaparak bir an evvel faaliyete geçmek için ilk genel kurul toplantısı, önümüzdeki 19 Aralık 1948 Pazar günü saat 13.30’da Ankara Halkevi’nde yapılacaktır. Kıbrıs Türk davasının önem kazandığı bu sırada hükümet merkezinde yapacağımız bu ilk toplantıya sizin de şeref vermenizi ve bu davetiyemizi tanıdığınız her Kıbrıslıya ve Kıbrıs davası ile ilgili her vatandaşa ileterek kendilerini bu toplantıya iştirake davet etmenizi derin saygılarımızla rica ederiz.”
Derneğin bu ilk toplantısındaki gündem maddeleri; müteşebbis heyetin gündem hakkındaki açıklamaları, tüzük üzerinde görüşmeler, organların oluşturulması ve dileklerin görüşülmesi olarak belirlendi. Kıbrıs Türk Kültür Derneği’nin “Yayın No.1” olarak kamuoyuna duyurduğu ve Ankara 1948 tarihli ana tüzüğü şu başlıklardan oluşuyordu:
Madde 1: Merkezi Ankara’da olmak üzere 11 Aralık 1948 tarihinde Kıbrıs Türk Kültür Derneği adıyla bir cemiyet kurulmuştur.
Madde 2: Derneğin amacı:
A- Kıbrıs Türkleri arasında cemiyetleşme, yardımlaşma ve fikirlerin gelişmesine; her türlü aşırı sağ ve sol akımlardan uzak, demokratik ve milliyetçi bir terbiye ve kültürün yerleşmesine çalışmak.
B- Tahsil amacıyla Kıbrıs’tan anayurda gelen Türklere yol göstermek ve Türkiye’nin kültür müesseselerinden en iyi şekilde istifade etmeleri için gereken bütün kolaylıkları sağlamak.
C- Kıbrıs Türkleri arasında geniş ölçüde kültürel, sosyal ve ekonomik kalkınmayı sağlayacak ve Kıbrıs Türk cemaatinin, rakip çoğunluk unsuru karşısında kendi varlığını koruyabilen iktisadi ve sosyal bir duruma yükselmesine yardım edecek tedbirler üzerinde inceleme ve araştırmalar yapmak ve bu yolda gereken her türlü faaliyette bulunmak.
Derneğin merkezinin Ankara olduğu bir kez daha vurgulanan tüzükte, dernek adresi Selanik Caddesi, No.12, Erkut Apartmanı Daire 5, Ankara olarak belirtilmiştir. Derneğin bu amaçlara ulaşmak için belirlediği ilkeler ise oldukça kapsamlıydı ve özetle şunları içeriyordu:
Üyelerin demokratik ve milliyetçi bir kültüre sahip olmaları için tedbirler almak, konferanslar düzenlemek, dergi yayımlamak ve diğer kültür cemiyetleriyle işbirliği yapmak.
Kıbrıs’tan gelen öğrencilerin okullara yerleşmesine yardımcı olmak, yurt temin etmek, ihtiyaç sahibi öğrencilere maddi ve manevi destek sağlamak.
Kıbrıs Türk eğitim programını Türkiye eğitim programlarına uyumlu hale getirmek için girişimlerde bulunmak ve adadaki okullar için gerekli öğretmen ve uzmanları yetiştirmeye çalışmak.
Kıbrıs’tan yetenekli öğrencileri Türkiye’ye yönlendirerek sanat, ticaret ve meslek okullarında eğitim almalarını sağlamak; Kıbrıs’taki profesyonellerin Türkiye’de staj görmeleri için olanaklar yaratmak ve adadaki Türk unsurunun ekonomik kalkınması için tekliflerde bulunmak.
Eğitimlerini Türkiye’de tamamlayan Kıbrıslıların zorunlu hizmetlerini Kıbrıs’ta yapmaları için girişimlerde bulunmak.
Türkiye ile Kıbrıs arasında spor ve kültür ilişkileri kurmak; tiyatro, sergi, konferans gibi etkinlikler düzenlemek.
Madde 8: Derneğin siyasetle hiçbir ilgisi yoktur. Dernek, milli birlik ve bütünlüğü bozan her türlü bölgeciliğe ve hizipçiliğe karşıdır.
Bu arada, kamuoyunun artan ilgisi karşısında Kıbrıslı Türklerle ilgili haberleri duyurmak amacıyla bir dergi hazırlığına girişildi ve bunun sonucunda ilk sayısı 8 Kasım 1948’de yayımlanan Yeşilada dergisi yayın hayatına başladı.

DERNEKLERİ BİR ARAYA GETİRME ÇABALARI

İstanbul’daki Kıbrıs Okullarından Yetişenler Cemiyeti ile Ankara’daki Kıbrıs Türk Kültür Derneği’ni birleştirme çabaları kısa sürede başladı. Bu amaçla farklı şehirlerde toplantılar düzenlendi.
26 Aralık 1948 Pazar günü Eminönü Halkevi binasında, Kıbrıs Okullarından Yetişenler Cemiyeti’nin olağanüstü genel kurulu yapıldı. Toplantıda cemiyet adının değiştirilmesi, tüzük değişikliği ve yeni yönetim organlarının seçilmesi gibi konular görüşüldü. Bu cemiyetin kuruluşundan sonra İzmir’de de bir şube açıldı. 6 Mart 1949 Pazar günü İzmir Fuar Gazinosu’nda yapılan toplantıda, Ankara’dan gelen dernek başkanı Nefi Korürek, aynı amaçla çalışan iki ayrı derneğin faydadan çok zarar getirdiğini belirtti ve tek bir çatı altında birleşme gerekliliğini vurguladı. Kongre Başkanı Niyazi Denker de Ankara ve İstanbul’daki dernekleri birleştirecek bir formül üzerinde çalışıldığını ve amacın tek bir cemiyet adı altında faaliyet göstermek olduğunu ifade etti. Sonuç olarak, Türkiye Cumhuriyeti’nin başkenti Ankara’da bir genel merkez kurulması, İstanbul ve İzmir’in ise şube olarak devam etmesi fikri üzerinde görüş birliğine varıldı.
Bu birleşme çabaları, 2 Eylül 1949 Cuma akşamı İstanbul’da Derviş Manizade’nin evinde yapılan toplantıyla somutlaştı. Toplantıya her iki dernekten de temsilciler katıldı. Toplantı sonunda alınan kararlar şunlardı:
Her türlü faaliyet, Kıbrıs Türklüğünün bekasını temin etmeye yönelik olacak ve bu amaçla Kıbrıs Türklerinin sosyal, ekonomik ve kültürel kalkınmasına çalışılacaktır.
Bu hedefe ulaşmak için ana statü (tüzük) bu amaca en uygun şekilde düzenlenecektir.
Kurucuları Kıbrıs Okullarından Yetişenler Cemiyeti ile Kıbrıs Türk Kültür Derneği olmak üzere bir birlik meydana getirilecektir. Birliğin adı Kıbrıs Türk Kültür ve Yardım Birliği olacaktır.
Kıbrıslıların toplu olarak bulunduğu Adana, Ankara, Antalya, İstanbul, İzmir, Mersin gibi yerlerde bölge birlikleri kurulacaktır.
Birliğin merkezi, temas imkânlarının kolaylığı bakımından Ankara olacaktır.
Bu sürecin sonunda 1948 yılında Ankara’da kurulan KTKD, İstanbul’da bulunan Kıbrıs Türk Kültür ve Yardım Cemiyeti ile 1954 yılında birleşerek bugünkü Kıbrıs Türk Kültür Derneği’ni ortaya çıkardı.
Derneğin eski genel başkanlarından Mehmet Ertuğruloğlu, o günleri anılarında şu sözlerle aktarır:
“…Çoğumuz memurduk. Siyasi bir dernek kuramazdık. Esas mücadele kültür alanında verilecekti. Burada yapılacak çok şey vardı. Derneğimizin Kıbrıs Türk Kültür Derneği adını almasının başlıca sebebi bu idi... Yüce Atatürk’ün tarihi nutkunda belirttiği gibi hayat bir mücadeledir. Mücadelede başarı kazanmak manen ve maddeten güçlü olmaya bağlıdır. Moral, yani ‘manevi üstünlük’ ise önce gelmektedir... Daima Atasının izinde giden Kıbrıs Türk gençliği bu gerçekleri unutamazdı. Anavatanda, milli dava uğrunda Kıbrıs Türk Kültür Derneği çatısı altında birleşen yavru vatan çocukları ilk iş olarak bir moral savaşı vereceklerdi. Bu da adamızda Türk kültürünü yaymak ve güçlendirmekle mümkündü.”

Günümüzde Kıbrıs Türk Kültür Derneği

Sadece Türkiye’de yaşayan Kıbrıslı Türklere değil, aynı zamanda Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ve İngiltere, Avustralya gibi farklı ülkelerde yaşayan Kıbrıslı Türklere de hitap eden Kıbrıs Türk Kültür Derneği, bugün Türkiye’deki tek ciddi ve köklü kuruluş konumundadır. Ankara merkez şubesi başta olmak üzere İstanbul, Antalya, Mersin ve İzmir şubeleriyle Kıbrıs Türk kültürüne sahip çıkmak, kültürel zenginliği ortaya koymak ve anavatan Türkiye ile bir dostluk köprüsü oluşturmak amacıyla pek çok bilimsel, akademik ve kültürel faaliyete imza atmaktadır.
Derneğin son dönemdeki önemli kültürel hizmetleri arasında şunlar yer almaktadır:
Kıbrıs Türk yakın tarihine ışık tutan yayınları (Rauf Özhun, Hasan İkizer ve diğer yazarların eserleri) kitaplaştırmak.
Geniş katılımlı "Dünden Bugüne Kıbrıs" panelleri ve uluslararası sempozyumlar düzenlemek.
İki ayda bir yayımlanan Kıbrıs Mektubu dergisini okuyucularıyla buluşturmak.
Kıbrıs Türklerini bir araya getiren "Kıbrıs Geceleri" organize etmek.
Milli Mücadele’nin önemli merkezlerine (Çanakkale, Polatlı, Eskişehir, Afyonkarahisar) düzenli olarak kültürel geziler düzenlemek.
Antalya, Mersin ve Ankara’da parklar açarak Kıbrıs şehitleri, Dr. Fazıl Küçük ve isimsiz kahramanlar adına anıtlar diktirmek.
Kıbrıs sorununa ilişkin milli menfaatlere uygun projeler üretmek ve kamuoyu oluşturmak.
KKTC’deki siyasi ve sosyal gelişmeleri yakından takip ederek Türkiye kamuoyunu bilgilendirmek.
Kıbrıs Türk toplumuyla Türkiye Cumhuriyeti arasında bir kültür köprüsü olan Kıbrıs Türk Kültür Derneği, Kıbrıs Türklerinin KKTC dışındaki en etkin, köklü ve faal sivil toplum örgütü olarak, Kıbrıs Türk kültürü, bilimi ve sosyal hayatına yönelik çalışmalarına artan bir tempo ve heyecanla devam etmektedir.